तपाईंले गहिरो सास लिँदा केवल फोक्सो मात्र भरिँदैन, बरु तपाईंको सम्पूर्ण स्नायु प्रणाली, मुटु, मस्तिष्क र हार्मोन प्रणालीले एकैसाथ प्रतिक्रिया दिन थाल्छ। आधुनिक चिकित्सा विज्ञान र न्यूरोलोजी (Neurology) ले प्रमाणित गरिसकेको छ कि “डायाफ्रामेटिक ब्रीदिङ” (पेट फुलाएर लिइने गहिरो श्वास) शरीरलाई तत्काल शान्त बनाउने एउटा प्राकृतिक स्विच जस्तै हो।
तनाव, चिन्ता र दौडधुपले भरिएको आधुनिक जीवनशैलीमा यो सामान्य लाग्ने श्वासप्रश्वास पछाडि लुकेका ७ वटा यस्ता वैज्ञानिक तथ्यहरू छन्, जसले हाम्रो शरीर र दिमागलाई एउटा अद्भुत ऊर्जा प्रदान गर्छन्:
१. मस्तिष्कलाई मिल्ने ‘सुरक्षा’ को संकेत
जब हामी छाती मात्र फुलाएर छिटो-छिटो सास फेर्छौँ, मस्तिष्कले त्यसलाई खतराको रूपमा बुझ्छ। तर जब पेट फुल्ने गरी बिस्तारै र गहिरो सास लिइन्छ, तब शरीरको ‘प्यारासिम्प्याथेटिक नर्भस सिस्टम’ (Parasympathetic Nervous System) सक्रिय हुन्छ। यसलाई शरीरको “आराम र मर्मत मोड” (Rest and Repair Mode) पनि भनिन्छ। यसले मस्तिष्कलाई “अहिले स्थिति सुरक्षित छ, आराम गर्दा हुन्छ” भन्ने प्रष्ट सन्देश पठाउँछ, जसका कारण तनाव बढाउने हार्मोन ‘कोर्टिसोल’ (Cortisol) को मात्रा ह्वात्तै घट्छ।
२. मुटुको धड्कन र रक्तचापको प्राकृतिक सन्तुलन
गहिरो श्वासप्रश्वासले शरीरको सबैभन्दा लामो र महत्वपूर्ण स्नायु ‘भेगस नर्भ’ (Vagus Nerve) लाई सिधै उत्तेजित र सक्रिय बनाउँछ। यो स्नायु सक्रिय हुनासाथ यसले मुटुको गतिलाई बिस्तारै कम गराउँछ र रक्तचापलाई नियन्त्रणमा राख्न मद्दत गर्छ। त्यसैले हडबडाहट वा चिन्ता बढेका बेला चिकित्सकहरूले सबैभन्दा पहिले लामो र गहिरो सास फेर्न सुझाव दिने गर्छन्।
३. ‘फाइट अर फ्लाइट’ मोडबाट मुक्ति
अचानक तनाव उत्पन्न हुँदा हाम्रो शरीर स्वचालित रूपमा ‘फाइट अर फ्लाइट’ (Fight or Flight) मोडमा जान्छ। यस अवस्थामा सास छिटो चल्ने, मांसपेशी कडा हुने र एड्रेनालिन हार्मोन बढ्ने गर्छ। डायाफ्रामेटिक श्वासले यो चक्रलाई तत्काल तोडिदिन्छ। विशेष गरी सास भित्र लिने समय भन्दा बाहिर फाल्ने (Exhale) समय लामो बनाउँदा तनाव पैदा गर्ने सिम्प्याथेटिक नर्भस सिस्टमको गतिविधि सुस्त हुन्छ र दिमागले स्पष्टसँग सोच्न सक्छ।
४. फोक्सोको तल्लो भाग र अक्सिजनको जादु
हामीले दैनिक रूपमा फेर्ने सामान्य र सतही श्वास फोक्सोको माथिल्लो भागमा मात्र सीमित हुन्छ। फोक्सोको तल्लो भागमा रक्तप्रवाह र अक्सिजन सोस्ने क्षमता बढी हुन्छ। डायाफ्रामेटिक श्वासले हावालाई फोक्सोको सोही तल्लो भागसम्म पुर्याउँछ, जसले गर्दा रगतमा अक्सिजन र कार्बन डाइअक्साइडको सन्तुलन उत्कृष्ट बन्न पुग्छ र शरीरमा तत्काल ‘हल्का’ महसुस हुन्छ।
५. भावनात्मक केन्द्र (Amygdala) मा नियन्त्रण
आधुनिक एमआरआई (MRI) अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि नियमित गहिरो श्वासको अभ्यास गर्ने मानिसहरूको मस्तिष्कमा रहेको डर र चिन्ता पैदा गर्ने केन्द्र ‘एमिग्डाला’ (Amygdala) को सक्रियता कम हुन्छ। अर्कोतर्फ, निर्णय लिने र भावना नियन्त्रण गर्ने केन्द्र ‘प्रिफ्रन्टल कोर्टेक्स’ (Prefrontal Cortex) बढी बलियो र सक्रिय बन्न पुग्छ। यसले मानिसलाई भावनात्मक रूपमा बलियो बनाउँछ।
६. मात्र ५ मिनेटको वैज्ञानिक थियोरी
यो प्रविधिबाट फाइदा लिन घण्टौँ खर्च गर्नु पर्दैन। अनुसन्धानका अनुसार दैनिक केवल ५ मिनेट मात्र प्रतिमिनेट ५ देखि ६ पटक (बिस्तारै पेट फुलाएर श्वास तान्ने र लामो समय लगाएर बाहिर फाल्ने) अभ्यास गर्दा पनि नर्भस सिस्टम पूर्ण रूपमा शान्त अवस्थामा फर्किसक्छ।
७. निद्रा, एकाग्रता र थेरापीमा अचुक औषधि
नियमित रूपमा डायाफ्रामेटिक श्वासको प्रयोग गर्दा अनिद्राको समस्या हट्छ, मानसिक बेचैनी कम हुन्छ र ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता बढ्छ। यही वैज्ञानिक कारणले गर्दा नै पूर्वीय दर्शनको योग, ध्यान (Meditation) देखि लिएर आधुनिक सैन्य दस्ताको ‘स्ट्रेस ट्रेनिङ’ र मानसिक रोगको ‘क्लिनिकल थेरापी’ मा यो विधिलाई अनिवार्य रूपमा प्रयोग गरिँदै आएको छ।
विशेष टिप:
मानव शरीरमा रहेका स्वायत्त प्रणालीहरू (जस्तै मुटुको धड्कन, पाचन प्रक्रिया) लाई हामीले चाहेर पनि सिधै नियन्त्रण गर्न सक्दैनौँ। तर श्वासप्रश्वास एउटा यस्तो अनौठो र शक्तिशाली माध्यम हो, जसलाई हामीले जानाजानी नियन्त्रण गर्न सक्छौँ। त्यसैले श्वासलाई शरीर र दिमाग जोड्ने ‘सवारी पुल’ (Direct Control Bridge) मानिन्छ। आफ्नो मानसिक तनाव र शारीरिक अवस्थालाई आफ्नै नियन्त्रणमा राख्न आजैदेखि दिनको केही मिनेट मात्र भए पनि डायाफ्रामेटिक श्वासको अभ्यास सुरु गरौँ।
