काठमाडौं, १ जुलाई — नेपालमा संघीय शासन व्यवस्था लागू भएको केही वर्षपछि पनि एउटा प्रश्न निरन्तर उठिरहेको छ—राज्यका संस्था पहिलेभन्दा बलिया बनेका छन् कि नागरिकको दृष्टिमा झन् कमजोर? सार्वजनिक सेवा, कानुन कार्यान्वयन, सुशासन, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र आर्थिक व्यवस्थापनलाई लिएर विभिन्न क्षेत्रबाट फरक–फरक मूल्याङ्कन भइरहेका छन्।
विश्लेषकहरूका अनुसार राज्यको आकार र संरचना विस्तार भएको छ। संघ, प्रदेश र स्थानीय तहमा सरकारी निकायको पहुँच बढेको, स्वास्थ्य, शिक्षा तथा प्रशासनिक सेवा स्थानीय तहसम्म पुगेको र डिजिटल सेवाको प्रयोग विस्तार भएको देखिन्छ। संघीय प्रणालीसँगै स्थानीय सरकारहरूलाई बढी अधिकार र जिम्मेवारी दिइएको छ।
तर राज्यको प्रभावकारिता भने अझै बहसको विषय बनेको छ। नागरिकले सेवा प्राप्त गर्नुपर्ने समय, प्रशासनिक प्रक्रियाको जटिलता, विकास आयोजनाको ढिलाइ, सार्वजनिक खर्चको प्रभावकारिता र भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा देखिएका चुनौतीका कारण राज्यप्रतिको विश्वास पूर्ण रूपमा पुनःस्थापित हुन नसकेको टिप्पणी विभिन्न अध्ययनहरूले गरेका छन्।
अर्थतन्त्रतर्फ पनि मिश्रित अवस्था देखिएको छ। विदेशबाट आउने विप्रेषण (रेमिट्यान्स) ले लाखौं परिवारको आयलाई टेवा दिएको र गरिबी घटाउन योगदान पुर्याएको भए पनि उत्पादन, निजी लगानी र रोजगारी सिर्जनामा अपेक्षित सुधार हुन सकेको छैन। आर्थिक वृद्धि अझै संरचनागत चुनौतीले प्रभावित रहेको अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले औँल्याएका छन्।
शासन प्रणालीमा पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र सेवा प्रवाह सुधार गर्ने विषय राजनीतिक दलहरूको प्रमुख एजेन्डामध्ये एक बनेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा प्रशासनिक सुधार, डिजिटल सरकारी सेवा, भ्रष्टाचार नियन्त्रण तथा सार्वजनिक संस्थाको क्षमता अभिवृद्धिका विषयमा विभिन्न प्रतिबद्धता सार्वजनिक गरिएका छन्।
राजनीतिशास्त्रीहरूको भनाइमा राज्यको शक्ति केवल कानुन, कर्मचारी वा संस्थाको संख्याले मात्र मापन हुँदैन। नागरिकले निष्पक्ष न्याय पाउने, समयमै सेवा प्राप्त गर्ने, लगानीकर्ताले नीतिगत स्थिरतामा विश्वास गर्ने र कानुन सबैका लागि समान रूपमा लागू हुने अवस्था सिर्जना भएमा मात्र राज्य वास्तवमै बलियो भएको मान्न सकिन्छ।
यसकारण नेपालमा अहिलेको बहस राज्य कमजोर वा बलियो भन्ने एउटै निष्कर्षमा सीमित छैन। संस्थागत संरचना विस्तार भए पनि सुशासन, सेवा प्रवाह, आर्थिक अवसर र सार्वजनिक विश्वासलाई सुदृढ बनाउन अझै निरन्तर सुधार आवश्यक रहेकोमा धेरै विश्लेषकहरूको मत मिल्दोजुल्दो देखिन्छ।