काठमाडौं, २८ कात्तिक। विश्व राजनीतिका तीन शक्तिशाली राष्ट्र अमेरिका, चीन र रुसका राष्ट्रप्रमुखबीच चीनमा ऐतिहासिक त्रिपक्षीय शिखर वार्ताको तयारी भइरहेको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प, चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङ र रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन एउटै वार्ताको टेबलमा बस्ने सम्भावनाले अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक वृत्तमा चासो बढाएको छ। प्रस्तावित बैठकमा आणविक हतियार नियन्त्रण, रुस–युक्रेन युद्ध, इरानसँग सम्बन्धित सुरक्षा चुनौती तथा विश्वव्यापी शक्ति सन्तुलनका विषयमा छलफल हुने अपेक्षा गरिएको छ। विश्वका तीन प्रमुख आणविक शक्तिका नेताहरूलाई एउटै मञ्चमा ल्याउने प्रयासलाई पछिल्लो समयको महत्त्वपूर्ण कूटनीतिक पहलका रूपमा हेरिएको छ।
यस बैठकको तयारीबारे अमेरिका, चीन र रुसका कूटनीतिक तहमा छलफल भइरहेको बताइएको छ। रुसी राष्ट्रपति कार्यालयका विदेश मामिला सल्लाहकार युरी उशाकोभले अक्टोबर २५ मा तीनै देश सैद्धान्तिक रूपमा यस्तो बैठकका लागि तयार रहेको र त्यसको तयारी सुरु भइसकेको बताएका थिए। अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले पनि चीन भ्रमणका क्रममा सी चिनफिङ र पुटिनसँग भेटघाट गर्ने सम्भावनाबारे सार्वजनिक रूपमा संकेत गरेका थिए। यद्यपि त्रिपक्षीय बैठकको अन्तिम कार्यसूची, औपचारिक सहमति र सहभागी हुने विषयमा तीनै देशका सरकारबाट पूर्ण विवरण सार्वजनिक भइसकेको छैन।
यस सम्भावित वार्ताको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण विषय आणविक हतियार नियन्त्रण हुने देखिएको छ। अमेरिका र रुसबीच आणविक हतियारको संख्या तथा तैनाथी सीमित गर्ने उद्देश्यले गरिएको ‘न्यु स्टार्ट’ सम्झौता सन् २०२६ को फेब्रुअरीमा समाप्त भएपछि विश्वका दुई ठूला आणविक शक्तिबीच नयाँ सम्झौताको आवश्यकता थप चर्चामा आएको छ। उक्त सम्झौताले दुवै देशका रणनीतिक आणविक हतियार तथा तिनको तैनाथीमा सीमा निर्धारण गरेको थियो। सम्झौताको अवधि समाप्त भएपछि भविष्यमा आणविक प्रतिस्पर्धा थप तीव्र हुन सक्ने चिन्ता बढेको छ। राष्ट्रपति ट्रम्पले अमेरिका र रुसबीच मात्र नभई चीनलाई समेत समेटेर नयाँ तथा आधुनिक आणविक हतियार नियन्त्रण सम्झौता गर्नुपर्ने धारणा राख्दै आएका छन्।
तर चीनलाई यस्तो सम्झौतामा सहभागी गराउनु अमेरिकाका लागि सहज हुने देखिँदैन। चीनले आफ्नो आणविक हतियार भण्डार अमेरिका र रुसको तुलनामा निकै सानो रहेको तर्क गर्दै समान स्तरको आणविक नियन्त्रण सम्झौतामा सहभागी हुन अनिच्छा देखाउँदै आएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय अनुमानअनुसार चीनसँग ६०० भन्दा बढी आणविक हतियार छन् भने अमेरिका र रुससँग हजारौँको संख्यामा आणविक हतियार रहेको बताइन्छ। यस्तो अवस्थामा तीन देशबीच आणविक हतियारको संख्या, विकास, परीक्षण तथा तैनाथी नियन्त्रण गर्ने विषयमा सहमति जुटाउनु जटिल चुनौती हुनेछ। त्यसैले प्रस्तावित बैठकबाट तत्काल कुनै बाध्यकारी सम्झौता हुनेभन्दा पनि भविष्यमा आणविक सुरक्षा वार्ताको बाटो खोल्ने अपेक्षा गरिएको छ।
त्रिपक्षीय वार्ताको अर्को महत्त्वपूर्ण विषय रुस–युक्रेन युद्ध हुन सक्नेछ। सन् २०२२ फेब्रुअरीमा रुसले युक्रेनमाथि पूर्णस्तरको सैन्य आक्रमण सुरु गरेपछि युरोपको सुरक्षा व्यवस्था र विश्व राजनीतिमा ठूलो परिवर्तन आएको छ। अमेरिकाले युक्रेनलाई दिँदै आएको सैन्य तथा आर्थिक सहयोग, रुसमाथि लगाइएका पश्चिमी प्रतिबन्ध र युद्ध अन्त्यका लागि भइरहेका कूटनीतिक प्रयासले यो विषयलाई थप संवेदनशील बनाएको छ। राष्ट्रपति ट्रम्पले युद्ध अन्त्य गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दै आएका छन् भने पुटिनले रुसका सुरक्षा चासो र युद्धसम्बन्धी आफ्ना सर्तलाई महत्त्व दिँदै आएका छन्। चीनले आफूलाई शान्ति प्रयासको पक्षमा प्रस्तुत गर्दै आए पनि रुससँगको रणनीतिक तथा आर्थिक सम्बन्धका कारण उसको भूमिकामाथि पश्चिमी मुलुकहरूले प्रश्न उठाउँदै आएका छन्।
यस्तो अवस्थामा ट्रम्प, पुटिन र सीबीच एउटै टेबलमा युक्रेन युद्धबारे छलफल भए त्यसले युद्ध अन्त्यका लागि नयाँ कूटनीतिक सम्भावना खोल्न सक्छ। तर युक्रेनलाई प्रत्यक्ष सहभागी नगराई उसको भविष्यबारे ठूला शक्तिहरूले निर्णय गर्ने प्रयास भए त्यसले अर्को विवाद सिर्जना गर्न सक्छ। युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीले आफ्नो देशको भविष्य र सार्वभौमिकतासम्बन्धी निर्णयमा युक्रेनको प्रत्यक्ष सहभागिता आवश्यक रहेको धारणा राख्दै आएका छन्। त्यसैले तीन नेताबीचको सम्भावित छलफलले युद्धविराम, शान्ति वार्ता र क्षेत्रीय सुरक्षा व्यवस्थामा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने विषय अन्तर्राष्ट्रिय समुदायका लागि चासोको केन्द्र बनेको छ।
इरानसँग सम्बन्धित सुरक्षा चुनौती पनि वार्ताको सम्भावित एजेन्डामा पर्न सक्ने बताइएको छ। मध्यपूर्वमा बढ्दो तनाव, इरानको आणविक कार्यक्रम र क्षेत्रीय सुरक्षा अवस्थाले अमेरिका, चीन तथा रुसका रणनीतिक स्वार्थलाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित गर्दै आएका छन्। अमेरिकाले इरानको आणविक गतिविधिलाई आफ्नो सुरक्षा चासोको विषय बनाउँदै आएको छ भने रुस र चीनले इरानसँग आर्थिक तथा कूटनीतिक सम्बन्ध कायम राखेका छन्। यसकारण इरानसम्बन्धी विषयमा तीन देशबीच हुने छलफलले मध्यपूर्वको भविष्यमा समेत प्रभाव पार्न सक्छ। यद्यपि यस विषयमा औपचारिक सहमति वा विस्तृत कार्यसूची सार्वजनिक भएको पुष्टि हुन बाँकी छ।
चीनका राष्ट्रपति सी चिनफिङका लागि पनि यस्तो बैठक रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण हुनेछ। अमेरिका र चीनबीच व्यापार, प्रविधि, ताइवान तथा सैन्य प्रभाव विस्तारका विषयमा प्रतिस्पर्धा जारी छ। अर्कोतर्फ, रुससँग चीनको आर्थिक, ऊर्जा तथा कूटनीतिक सहकार्य पछिल्ला वर्षहरूमा विस्तार भएको छ। युक्रेन युद्धपछि पश्चिमी मुलुकहरूले रुसमाथि विभिन्न आर्थिक प्रतिबन्ध लगाएसँगै चीन र रुसबीचको व्यापारिक सम्बन्ध थप महत्त्वपूर्ण बनेको छ। यस्तो अवस्थामा अमेरिकी राष्ट्रपति र रुसी राष्ट्रपतिलाई एउटै मञ्चमा ल्याउन सक्नु चीनका लागि आफूलाई विश्व कूटनीतिको प्रमुख केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्ने अवसर हुन सक्छ।
राष्ट्रपति पुटिनका लागि पनि यो बैठकको आफ्नै रणनीतिक महत्त्व रहनेछ। युक्रेन युद्धका कारण पश्चिमी मुलुकहरूसँग रुसको सम्बन्ध अत्यन्त तनावपूर्ण बनेको अवस्थामा अमेरिकी राष्ट्रपतिसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्नु मस्कोका लागि महत्त्वपूर्ण कूटनीतिक अवसर हुनेछ। रुसले चीनसँगको रणनीतिक सम्बन्धलाई समेत आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव कायम राख्ने आधारका रूपमा उपयोग गर्दै आएको छ। अर्कोतर्फ, ट्रम्पका लागि चीनसँगको सम्बन्ध व्यवस्थापन, रुस–युक्रेन युद्ध अन्त्य गर्ने प्रयास र आणविक हतियार नियन्त्रणमा प्रगति हासिल गर्नु आफ्नो विदेश नीतिका महत्त्वपूर्ण चुनौती हुन्।
यद्यपि तीन महाशक्तिका नेताहरू एउटै बैठकमा सहभागी हुँदैमा विश्वका सबै प्रमुख विवाद तत्काल समाधान हुने सम्भावना छैन। अमेरिका, चीन र रुसबीच ताइवान, युक्रेन, व्यापार, प्रविधि, सैन्य प्रभाव तथा अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थाबारे गम्भीर मतभेद कायम छन्। तर यी तीन देशबीच प्रत्यक्ष संवाद सुरु हुनु आफैँमा महत्त्वपूर्ण कूटनीतिक घटनाक्रम हुन सक्छ। विशेषगरी आणविक हतियार नियन्त्रण र युक्रेन युद्धका विषयमा कुनै साझा समझदारीको आधार तयार भए त्यसले विश्व राजनीतिमा नयाँ समीकरण निर्माण गर्न सक्नेछ।
यसकारण प्रस्तावित त्रिपक्षीय वार्तालाई केवल तीन राष्ट्रप्रमुखको भेटघाटका रूपमा मात्र नभई आगामी वर्षहरूमा विश्व शक्ति सन्तुलन कसरी अघि बढ्छ भन्ने संकेतका रूपमा समेत हेरिएको छ। बैठकको अन्तिम स्वरूप, आधिकारिक कार्यसूची र सम्भावित सहमतिबारे थप विवरण सार्वजनिक हुन बाँकी रहेकाले यसको वास्तविक परिणाम भने वार्ता सम्पन्न भएपछि मात्र स्पष्ट हुनेछ।
स्रोत: एसोसिएटेड प्रेस, रोयटर्स, द वासिङ्टन पोस्ट, साउथ चाइना मर्निङ पोस्ट, भ्वाइस अफ अमेरिका।