तेहरान, १२ नोभेम्बर। इरानले विश्वको प्रमुख तेल ढुवानी मार्ग होर्मुज जलडमरूमध्य पुनः सञ्चालन गर्न अमेरिकासमक्ष सातवटा सर्त अघि सारेको छ। युद्ध अन्त्य, आर्थिक प्रतिबन्ध हटाउने, रोक्का गरिएको सम्पत्ति फिर्ता गर्ने र अमेरिकी सेना क्षेत्रबाट फिर्ता लैजाने लगायतका माग पूरा नभएसम्म इरानले आफ्नो अडान नछोड्ने संकेत दिएको छ। यसले अमेरिका–इरानबीचको कूटनीतिक तनाव थप बढाएको छ भने विश्व ऊर्जा बजारमा नयाँ अनिश्चितता सिर्जना गरेको छ।
इरानी संसद्का सभामुख मोहम्मद बाघेर गालिबाफले कतारका मध्यस्थकर्तामार्फत अमेरिकासमक्ष इरानका मागहरू पठाइएको बताएका छन्। उनले अमेरिकाबाट स्पष्ट जवाफ आउन बाँकी रहेको उल्लेख गर्दै अब निर्णय गर्ने जिम्मेवारी वासिङ्टनको भएको बताएका छन्।
इरानले अघि सारेका सात सर्तमा मध्यपूर्वका सबै मोर्चामा युद्धविराम, विदेशमा रोक्का गरिएको इरानी सम्पत्ति फिर्ता, इरानी तेलमाथिका प्रतिबन्ध हटाउने, अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी अन्त्य, युद्धबाट भएको क्षतिको क्षतिपूर्ति, मध्यपूर्वबाट अमेरिकी सेना फिर्ता र इरानमाथिको सैन्य धम्की तथा हस्तक्षेप अन्त्य गर्नुपर्ने माग समावेश छन्।
गालिबाफले होर्मुज जलडमरूमध्य युद्धअघिको अवस्थामा पुनः नफर्किने चेतावनीसमेत दिएका छन्। उनका अनुसार इरान र ओमानबीच जलडमरूमध्यको व्यवस्थापन तथा सञ्चालनसम्बन्धी समझदारी भएको छ। यसले उक्त समुद्री मार्गमाथि इरानले आफ्नो प्रभाव कायम राख्न खोजिरहेको संकेत गरेको छ।
तर अमेरिकाले अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री मार्गमा निर्वाध आवागमन हुनुपर्ने अडान राख्दै आएको छ। त्यसैले होर्मुजको नियन्त्रण र सञ्चालनसम्बन्धी विषय दुई देशबीचको वार्तामा प्रमुख विवाद बन्न सक्ने देखिएको छ।
होर्मुज जलडमरूमध्य फारसको खाडी र ओमानको खाडीलाई जोड्ने रणनीतिक समुद्री मार्ग हो। साउदी अरब, इराक, कुवेत, कतार, संयुक्त अरब इमिरेट्स र इरानलगायतका देशबाट अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा निर्यात हुने ठूलो परिमाणको तेल तथा प्राकृतिक ग्यास यही मार्गबाट ढुवानी हुन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा निकायका तथ्याङ्कअनुसार युद्धअघि विश्वमा खपत हुने कुल तेलको करिब पाँच भागको एक भाग यही जलमार्गबाट ओसारपसार हुने गरेको थियो। यस मार्गमा लामो समय अवरोध कायम रहे तेल तथा ग्यासको आपूर्ति प्रभावित हुनुका साथै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा इन्धनको मूल्य बढ्न सक्छ। यसको प्रत्यक्ष असर युरोप र एसियाका ऊर्जा आयातकर्ता देशहरूमा पर्ने सम्भावना छ।
यसैबीच, कतारले अमेरिका र इरानबीच सहमति खोज्न मध्यस्थताको प्रयास गरिरहेको छ। आणविक कार्यक्रम, आर्थिक प्रतिबन्ध र समुद्री नाकाबन्दीसम्बन्धी विवाद समाधान नगरी दुवै देशबीच दीर्घकालीन सहमति सम्भव देखिएको छैन।
इरानले आफ्ना माग पूरा नभएसम्म अडान कायम राख्ने संकेत दिएको छ भने अमेरिकाको औपचारिक प्रतिक्रिया सार्वजनिक भइसकेको छैन। दुवै पक्षबीच सहमति नजुटे होर्मुज जलडमरूमध्यको संकट लम्बिने र त्यसले विश्व ऊर्जा बजार तथा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा थप दबाब सिर्जना गर्ने जोखिम छ।
सम्पादकीय तथ्य-जाँच नोट: प्रकाशनअघि सात सर्तको आधिकारिक सूची, गालिबाफको पछिल्लो अन्तर्वार्ता र होर्मुजको वर्तमान अवस्थालाई मूल स्रोतबाट पुनः पुष्टि गर्नु आवश्यक छ।
समाचार स्रोतहरू: रोयटर्स, अलजजिरा, अनादोलु समाचार संस्था, युरोन्युज, द गार्जियन र अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा निकाय (आईईए)।