बेइजिङ, १२ नोभेम्बर २०२६ — रुसमाथि पश्चिमी मुलुकहरूले लगाएको जस्तै व्यापक आर्थिक तथा वित्तीय प्रतिबन्ध भविष्यमा चीनमाथि पनि लाग्न सक्ने भन्दै चिनियाँ विश्लेषक गाओ झिकाईले बेइजिङलाई त्यसको सामना गर्न अहिलेदेखि नै तयारी गर्न चेतावनी दिएका छन्। अमेरिकाले अमेरिकी डलर र अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय प्रणालीलाई भूराजनीतिक दबाबको हतियार बनाउन सक्ने उनको भनाइ छ। उनले चीन र रुसबीच राष्ट्रिय मुद्रामा कारोबार विस्तार गर्दै पश्चिमी वित्तीय प्रणालीको विकल्प निर्माण गर्नुपर्ने प्रस्तावसमेत अघि सारेका छन्।
चिनियाँ विश्लेषक गाओ झिकाई (भिक्टर गाओ) ले आरटी र चीनको जियाङ्सी टेलिभिजनको संयुक्त कार्यक्रम ‘हाउ टु बिल्ड अ बेटर वर्ल्ड’ मा बोल्दै यस्तो धारणा सार्वजनिक गरेका हुन्।
उनले सन् २०२२ मा युक्रेन युद्ध सुरु भएपछि रुसमाथि लगाइएका प्रतिबन्धलाई उदाहरण दिँदै चीनले पनि त्यस्तै परिस्थितिको सामना गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्ने बताए।
गाओका अनुसार पश्चिमी मुलुकहरूले रुसका प्रमुख बैंकलाई अन्तर्राष्ट्रिय कारोबारबाट अलग गर्ने, केन्द्रीय बैंकको विदेशी सम्पत्ति रोक्का गर्ने र डलर तथा युरोमा कारोबार गर्न कठिन बनाउने कदम चालेका थिए। भविष्यमा चीनविरुद्ध पनि यस्ता उपाय प्रयोग हुन सक्ने भएकाले बेइजिङले आफ्नो आर्थिक सुरक्षालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने उनको भनाइ छ।
रुसमाथिको प्रतिबन्धबाट चीनले के सिक्दै छ?
सन् २०२२ फेब्रुअरीमा रुसले युक्रेनमाथि पूर्णस्तरको आक्रमण सुरु गरेपछि अमेरिका, युरोपेली संघ र उनीहरूका सहयोगी मुलुकहरूले मस्कोमाथि व्यापक आर्थिक प्रतिबन्ध लगाए।
रुसका केही प्रमुख बैंकलाई अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानी प्रणाली SWIFT बाट हटाइयो। रुसी केन्द्रीय बैंकको विदेशमा रहेको ठूलो परिमाणको सम्पत्ति रोक्का गरियो। ऊर्जा, प्रविधि, औद्योगिक उपकरण तथा सैन्य सामग्रीको कारोबारमा समेत विभिन्न प्रतिबन्ध लगाइए।
यी घटनापछि चीनले पनि भविष्यमा यस्तै आर्थिक दबाबको सामना गर्नुपर्ने सम्भावनाबारे अध्ययन गरिरहेको छ।
अमेरिकी अखबार द वाल स्ट्रिट जर्नल (WSJ) ले सन् २०२४ मा प्रकाशित गरेको अनुसन्धानात्मक रिपोर्टअनुसार चीनले रुसमाथि लगाइएका प्रतिबन्धबाट सिक्न सरकारी निकायहरू सम्मिलित अन्तरविभागीय समूह गठन गरेको थियो।
उक्त समूहले सम्भावित ताइवान द्वन्द्वका कारण चीनमाथि पश्चिमी प्रतिबन्ध लागेमा त्यसको आर्थिक प्रभाव कसरी कम गर्ने भन्ने विषय अध्ययन गरिरहेको रिपोर्टमा उल्लेख थियो।
चीनले आफ्नो विदेशी मुद्रा सञ्चिति सुरक्षित राख्ने, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार निरन्तर सञ्चालन गर्ने र वैकल्पिक वित्तीय प्रणाली विकास गर्ने विषयमा रुसको अनुभव अध्ययन गरिरहेको WSJ ले जनाएको थियो।
तर उक्त रिपोर्टले चीनले ताइवानमाथि सैन्य आक्रमण गर्ने निर्णय गरिसकेको प्रमाण भने प्रस्तुत गरेको थिएन। यसको मुख्य विषय सम्भावित आर्थिक प्रतिबन्धको पूर्वतयारी थियो।
अमेरिकी डलरलाई चुनौती दिने चीनको रणनीति
गाओले चीन र रुसले अमेरिकी डलर तथा युरोमाथिको निर्भरता घटाउनुपर्ने बताएका छन्।
उनका अनुसार दुई देशले चिनियाँ युआन र रुसी रुबलमा कारोबार विस्तार गर्नुपर्छ। मुद्रा विनिमय सम्झौता बढाउने र SWIFT को विकल्पका रूपमा अन्तरबैंक भुक्तानी प्रणाली विकास गर्ने दिशामा सहकार्य आवश्यक छ।
रुसले युक्रेन युद्धपछि डलर र युरोको प्रयोग घटाउँदै राष्ट्रिय मुद्रामा कारोबार विस्तार गरेको छ। चीनसँगको व्यापारमा युआन र रुबलको प्रयोग पनि बढेको छ।
आरटीका अनुसार रुसी उपवित्तमन्त्री इभान चेबेस्कोभले चीन र रुसबीचको द्विपक्षीय कारोबारमा राष्ट्रिय मुद्राको हिस्सा लगभग शतप्रतिशत पुगेको बताएका छन्।
गाओले चीन र रुसबीचको वित्तीय सहकार्यलाई अझ विस्तार गर्दै दीर्घकालीन रूपमा एक ट्रिलियन अमेरिकी डलर बराबरको व्यापारिक सम्बन्ध निर्माण गर्न सकिने सम्भावना पनि औँल्याएका छन्।
चिनियाँ बैंकहरू पहिले नै अमेरिकी दबाबमा
चीनमाथि अमेरिकी वित्तीय दबाबको विषय केवल भविष्यको आशंका मात्र होइन। रुससँगको कारोबारलाई लिएर चिनियाँ बैंकहरूले यसअघि नै अमेरिकी प्रतिबन्धको जोखिम सामना गरेका छन्।
समाचार संस्था रोयटर्सले सन् २०२४ अप्रिल २८ मा प्रकाशित गरेको रिपोर्टअनुसार अमेरिकी प्रतिबन्धको डरका कारण चीनका ठूला बैंकहरूले रुससँग सम्बन्धित कारोबारमा कडाइ गरेका थिए।
यसले रुसमा सामान निर्यात गर्ने चिनियाँ कम्पनीलाई भुक्तानी प्राप्त गर्न कठिन बनाएको थियो। केही कारोबारमा भुक्तानी आउन महिनौँ लाग्ने अवस्था बनेको थियो। कतिपय साना कम्पनीले रुससँगको कारोबार जारी राख्न सीमावर्ती क्षेत्रका साना बैंक तथा अन्य वैकल्पिक माध्यम प्रयोग गर्न थालेका थिए।
त्यसैगरी, सन् २०२४ जुनमा रोयटर्सले जी–७ राष्ट्रहरूले रुससँगको कारोबारमा सहयोग गरेको आरोप लागेका चिनियाँ बैंकलाई चेतावनी दिने तयारी गरेको रिपोर्ट प्रकाशित गरेको थियो।
तत्कालीन अमेरिकी अर्थमन्त्री जेनेट येलेनले पनि चिनियाँ बैंकहरूले अमेरिकी प्रतिबन्ध उल्लङ्घन गरेको प्रमाण भेटिएमा ठूला बैंकमाथि समेत कारबाही हुन सक्ने बताएकी थिइन्।
यी घटनाले चीन र रुसबीचको व्यापारिक सम्बन्ध विस्तार भइरहे पनि अमेरिकी वित्तीय प्रणालीसँग जोडिएका चिनियाँ बैंकहरू पश्चिमी प्रतिबन्धको जोखिमबाट पूर्ण रूपमा मुक्त नरहेको देखाउँछन्।
चीनलाई प्रतिबन्ध लगाउन पश्चिमी मुलुकलाई पनि महँगो पर्न सक्छ
चीनमाथि रुसलाई जस्तै व्यापक आर्थिक प्रतिबन्ध लगाउनु पश्चिमी मुलुकका लागि पनि सहज हुने छैन।
चीन विश्वकै प्रमुख उत्पादन केन्द्रमध्ये एक हो। इलेक्ट्रोनिक्स, विद्युतीय सवारीसाधन, ब्याट्री, औद्योगिक उपकरण, औषधि उत्पादनका सामग्री तथा उपभोक्ता वस्तुको विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखलामा चीनको महत्त्वपूर्ण भूमिका छ।
अमेरिका र युरोपेली मुलुकका कम्पनीहरू पनि चिनियाँ बजार तथा उत्पादन प्रणालीसँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्। त्यसैले चीनमाथि व्यापक प्रतिबन्ध लगाइएमा विश्वव्यापी व्यापार, उत्पादन, लगानी र वित्तीय बजारमा ठूलो असर पर्न सक्छ।
अर्कोतर्फ चीनको विशाल अर्थतन्त्र अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङ प्रणाली र अमेरिकी डलरसँग अझै जोडिएको छ। त्यसैले डलरबाट पूर्ण रूपमा अलग भएर व्यापार सञ्चालन गर्नु बेइजिङका लागि पनि चुनौतीपूर्ण हुनेछ।
चीन–रुस सहकार्यले विश्व वित्तीय व्यवस्थामा पार्न सक्ने प्रभाव
चीन र रुसले राष्ट्रिय मुद्रामा कारोबार विस्तार गर्नु, वैकल्पिक भुक्तानी प्रणाली विकास गर्नु र आर्थिक सहकार्य बढाउनु अहिलेको भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धाको महत्त्वपूर्ण पक्ष बन्दै गएको छ।
यदि दुई देशले पश्चिमी वित्तीय प्रणालीबाहिर प्रभावकारी कारोबार संरचना निर्माण गर्न सके भने भविष्यमा अन्य प्रतिबन्धको सामना गरिरहेका मुलुकले पनि त्यसलाई विकल्पका रूपमा हेर्न सक्छन्।
तर वैकल्पिक प्रणालीले अमेरिकी डलर र SWIFT लाई तत्काल विस्थापित गर्ने अवस्था भने छैन। अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय कारोबारमा विश्वास, तरलता, सुरक्षा र विश्वव्यापी स्वीकार्यता महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।
गाओ झिकाईको पछिल्लो चेतावनीले चीनले आफ्नो आर्थिक सुरक्षालाई सम्भावित पश्चिमी प्रतिबन्धसँग जोडेर हेरिरहेको विषयलाई फेरि चर्चामा ल्याएको छ। चीनमाथि तत्काल रुसजस्तै प्रतिबन्ध लाग्ने कुनै औपचारिक निर्णय सार्वजनिक भएको छैन। तर अमेरिका र चीनबीचको रणनीतिक प्रतिस्पर्धा बढ्दै जाँदा वित्तीय प्रणाली पनि शक्ति संघर्षको एउटा महत्त्वपूर्ण क्षेत्र बन्ने संकेत देखिएको छ।
स्रोत:
आरटी, ११ नोभेम्बर २०२६ — गाओ झिकाईको पछिल्लो अभिव्यक्ति, द वाल स्ट्रिट जर्नल, २०२४, रोयटर्स ।