फकल्याण्ड टापु अहिले मुख्यतः फुटबल विश्वकप २०२६ का कारण फेरि अन्तर्राष्ट्रिय समाचारमा आएको हो। अर्जेन्टिनाले विश्वकप सेमिफाइनलमा इंग्ल्याण्डलाई २–१ ले पराजित गरेपछि केही अर्जेन्टिनी खेलाडीहरूले मैदानमा “Las Malvinas son Argentinas” (अर्थात् “माल्भिनास/फकल्याण्ड अर्जेन्टिनाकै हो”) लेखिएको ब्यानर प्रदर्शन गरेका थिए। यो फकल्याण्ड टापुमाथिको अर्जेन्टिनाको लामो समयदेखिको सार्वभौमसत्ताको दाबी जनाउने राजनीतिक सन्देश हो।
यस घटनापछि बेलायतले कडा आपत्ति जनाउँदै FIFA लाई अनुसन्धान गर्न आग्रह गरेको छ। बेलायतको भनाइमा खेलकुदलाई राजनीतिक सन्देश फैलाउने माध्यम बनाउनु हुँदैन र FIFA का नियमले पनि राजनीतिक प्रदर्शनलाई निषेध गर्छ।
फकल्याण्ड टापु , जसलाई अर्जेन्टिनाले इस्लास माल्भिनास भनेर चिन्ने गर्छ, दक्षिण एटलान्टिक महासागरमा अवस्थित टापुहरूको समूह हो। यो अर्जेन्टिनाको दक्षिणी तटबाट करिब ५०० किलोमिटर पूर्वमा अवस्थित छ। हाल यो बेलायतको स्वशासित क्षेत्रका रूपमा बेलायती प्रशासन अन्तर्गत रहेको भए पनि अर्जेन्टिनाले यसलाई आफ्नो सार्वभौम भूभाग भएको दाबी गर्दै आएको छ। यही कारणले यो विश्वकै सबैभन्दा लामो समयदेखि कायम रहेका अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रीय विवादहरूमध्ये एक मानिन्छ।
फकल्याण्ड टापुको प्राचीन इतिहास धेरै स्पष्ट छैन। हालसम्म प्राप्त पुरातात्त्विक प्रमाणका आधारमा युरोपेलीहरू आउनुअघि यहाँ स्थायी मानव बसोबास रहेको निश्चित प्रमाण भेटिएको छैन। यद्यपि केही अनुसन्धानले दक्षिण अमेरिकाको पटागोनिया क्षेत्रका आदिवासी समुद्री यात्रीहरू कहिलेकाहीँ यी टापुसम्म पुगेका हुन सक्ने सम्भावना देखाएका छन्।
युरोपेली इतिहासअनुसार सन् १५९२ मा अंग्रेज नाविक जोन डेभिसले यी टापुहरू देखेको हुन सक्ने उल्लेख पाइन्छ। त्यसपछि सन् १६९० मा कप्तान जोन स्ट्रङ्गले यी टापुहरूबीचको जलमार्गलाई फकल्याण्ड साउन्ड नाम दिएका थिए, जसबाट पछि सम्पूर्ण टापुको नाम फकल्याण्ड रहन गयो। सन् १७६४ मा फ्रान्सेलीहरूले पहिलो स्थायी बस्ती स्थापना गरे। त्यसपछि फ्रान्स, स्पेन र बेलायतले विभिन्न समयमा यहाँ आफ्नो प्रभाव कायम राख्ने प्रयास गरे। सन् १८१६ मा स्पेनबाट स्वतन्त्र भएपछि अर्जेन्टिनाले स्पेनका अधिकार आफूमा सरेको भन्दै फकल्याण्डमाथि दाबी गर्न थाल्यो।
सन् १८३३ मा बेलायतले पुनः टापुमा नियन्त्रण स्थापित गर्यो र त्यसयता निरन्तर प्रशासन सञ्चालन गर्दै आएको छ। अर्जेन्टिनाले भने त्यस घटनालाई अवैध कब्जा भएको दाबी गर्दै आएको छ। यही ऐतिहासिक मतभेद पछि ठूलो अन्तर्राष्ट्रिय विवादमा परिणत भयो।
विवादको सबैभन्दा ठूलो मोड सन् १९८२ मा आयो। त्यतिबेला अर्जेन्टिनामा जनरल लियोपोल्डो गाल्टिएरी नेतृत्वको सैनिक शासन थियो। देश गम्भीर आर्थिक संकट, उच्च मुद्रास्फीति, बेरोजगारी र सरकारविरुद्धको जनआन्दोलनबाट प्रभावित थियो। धेरै इतिहासकारका अनुसार सैनिक सरकारले राष्ट्रिय भावना उकासेर आन्तरिक संकटबाट जनताको ध्यान मोड्ने उद्देश्यले फकल्याण्ड मुद्दालाई अगाडि सारेको थियो।
मार्च १९८२ मा दक्षिण जर्जियामा भएको एउटा घटनापछि बेलायत र अर्जेन्टिनाबीच तनाव बढ्दै गयो। कूटनीतिक प्रयास सफल हुन सकेनन्। अन्ततः २ अप्रिल १९८२ मा अर्जेन्टिनाली सेनाले फकल्याण्ड टापुमा आक्रमण गर्दै नियन्त्रण लियो। त्यहाँ रहेका सीमित संख्याका बेलायती सैनिकले केही समय प्रतिरोध गरे पनि अन्ततः आत्मसमर्पण गर्नुपर्यो। बेलायती गभर्नरलाई हटाएर अर्जेन्टिनाले आफ्नै सैनिक प्रशासन स्थापना गर्यो।
यसको केही दिनमै बेलायतकी प्रधानमन्त्री मार्गरेट थ्याचरको सरकारले ठूलो नौसैनिक युद्धदल दक्षिण एटलान्टिकतर्फ पठायो। बेलायतले यो आफ्नो विदेशी भूभागमाथिको आक्रमण भएको र टापुवासीहरूको सुरक्षाका लागि कारबाही आवश्यक भएको बताएको थियो। अर्कोतर्फ अर्जेन्टिनाले आफ्नो ऐतिहासिक भूभाग फिर्ता लिएको दाबी गरिरहेको थियो।
समुद्र, आकाश र स्थलमा भएको भीषण युद्ध ७४ दिनसम्म चल्यो। अन्ततः १४ जुन १९८२ मा अर्जेन्टिनाली सेनाले आत्मसमर्पण गर्यो र फकल्याण्ड पुनः बेलायतको नियन्त्रणमा आयो। युद्धमा दुवै पक्षका सयौं सैनिकको ज्यान गएको थियो र यो आधुनिक इतिहासका चर्चित क्षेत्रीय युद्धहरूमध्ये एक मानिन्छ।
युद्धपछि पनि विवाद समाप्त भएन। हाल फकल्याण्ड टापु बेलायतको प्रशासन अन्तर्गत रहेको स्वशासित विदेशी क्षेत्र हो। यहाँ आफ्नै निर्वाचित विधानसभा छ, जसले आन्तरिक प्रशासन सञ्चालन गर्छ। रक्षा र विदेश नीति भने बेलायतले हेर्छ। टापुको राजधानी स्टान्ली हो।
हाल यहाँ करिब ३,५०० देखि ४,००० मानिस बसोबास गर्छन्। अधिकांश बासिन्दा ब्रिटिश नागरिक वा ब्रिटिश मूलका छन्। अंग्रेजी मुख्य भाषा हो। यहाँको अर्थतन्त्र मुख्य रूपमा भेडापालन, माछापालन, पर्यटन तथा तेल र ग्यास अन्वेषणमा आधारित छ।
सन् २०१३ मा फकल्याण्ड टापुमा जनमतसंग्रह गरिएको थियो। त्यसमा मतदान गर्नेमध्ये करिब ९९.८ प्रतिशतले बेलायतसँग नै रहन चाहेको मत दिएका थिए। बेलायतले यसलाई टापुवासीहरूको आत्मनिर्णयको अधिकारको प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ। तर अर्जेन्टिनाले उक्त जनमतसंग्रहलाई स्वीकार गरेको छैन। अर्जेन्टिनाको धारणा अनुसार सार्वभौमसत्ताको प्रश्न स्थानीय जनमतले होइन, दुई देशबीचको वार्ताबाट समाधान हुनुपर्छ।
संयुक्त राष्ट्रसंघले पनि बेलायत र अर्जेन्टिनालाई शान्तिपूर्ण वार्तामार्फत विवाद समाधान गर्न पटक–पटक आग्रह गर्दै आएको छ। तर दुवै देशको आधारभूत अडान फरक भएकाले उल्लेखनीय प्रगति हुन सकेको छैन। बेलायतले स्थानीय बासिन्दाको इच्छा विपरीत कुनै पनि सार्वभौमसत्तासम्बन्धी वार्ता नगर्ने बताउँदै आएको छ। अर्जेन्टिनाले भने यो औपनिवेशिक युगबाट बाँकी रहेको विवाद भएकाले सार्वभौमसत्ताको विषयमा प्रत्यक्ष वार्ता हुनुपर्ने अडान राखेको छ।
विश्लेषकहरूका अनुसार निकट भविष्यमा फकल्याण्डको राजनीतिक हैसियत परिवर्तन हुने सम्भावना कम देखिन्छ। अधिकांश स्थानीय बासिन्दा बेलायतसँग रहन चाहन्छन्, बेलायतले त्यहाँ आफ्नो प्रशासन र सुरक्षा उपस्थिति कायम राखेको छ, र अर्जेन्टिनाले आफ्नो दाबी पनि त्यागेको छैन। त्यसैले हालको अवस्था अर्थात् बेलायतको प्रशासन र अर्जेन्टिनाको निरन्तर दाबी, दुवै समानान्तर रूपमा जारी रहने सम्भावना सबैभन्दा बलियो मानिन्छ।
यसरी हेर्दा फकल्याण्ड टापु केवल दुई देशबीचको भूभाग विवाद मात्र होइन, इतिहास, अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, आत्मनिर्णयको अधिकार, औपनिवेशिक विरासत र भू-राजनीतिक स्वार्थसँग जोडिएको जटिल अन्तर्राष्ट्रिय मुद्दा बनेको छ, जसको स्थायी समाधान अझै पनि टाढाको विषय बनेको छ।