अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवसको इतिहास र प्रभाव
मे १ लाई विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवसका रूपमा मनाइन्छ, जसको सुरुवात १९औँ शताब्दीको औद्योगिक आन्दोलनसँग जोडिएको छ। त्यस समयमा कारखानामा काम गर्ने श्रमिकहरूलाई दैनिक १०–१६ घण्टासम्म काम गराइन्थ्यो, न्यूनतम ज्याला, सुरक्षा र आरामको व्यवस्था निकै कमजोर थियो। यही अवस्थाको विरोधमा सन् १८८६ मा अमेरिकाको शिकागो शहरमा हजारौँ कामदारहरूले ८ घण्टा कामको माग गर्दै आन्दोलन सुरु गरे।
मे ४, १८८६ मा हेयमार्केट घटना (Haymarket Affair) नामक घटनामा बम विस्फोट र त्यसपछि भएको गोलीकाण्डमा प्रहरी र सर्वसाधारणको ज्यान गएको थियो। यस घटनाले विश्वभर श्रमिक आन्दोलनलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनायो। त्यसपछि सन् १८८९ मा दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय ले मे १ लाई श्रमिक दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गर्यो, र त्यसयता यो दिन विश्वभर फैलियो।
समयसँगै यस आन्दोलनले श्रमिक अधिकार सुरक्षित गर्न महत्वपूर्ण प्रभाव पारेको छ। धेरै देशहरूले ८ घण्टा कार्य समय, न्यूनतम ज्याला, साप्ताहिक बिदा, श्रमिक संघ गठनको अधिकार, बालश्रम प्रतिबन्ध, र कार्यस्थल सुरक्षा जस्ता कानुनी व्यवस्था लागू गरेका छन्। आधुनिक श्रम कानुन र सामाजिक सुरक्षा प्रणालीहरू पनि यिनै ऐतिहासिक संघर्षबाट विकास भएका मानिन्छन्।
आजको दिन विश्वका धेरै देशहरूले औपचारिक रूपमा मान्यता दिएका छन्। नेपाल, भारत, चीन, रूस, फ्रान्स, जर्मनी लगायतका धेरै देशहरूले यस दिन सार्वजनिक बिदा दिँदै आएका छन्। यद्यपि संयुक्त राज्य अमेरिका मा भने श्रमिक दिवस सेप्टेम्बरमा मनाइन्छ, तर मे १ ऐतिहासिक रूपमा त्यहीँबाट सुरु भएको हो।
नेपालमा पनि मे १ लाई श्रमिक दिवसका रूपमा सरकारी मान्यता प्राप्त छ र सार्वजनिक बिदा दिइन्छ। यस दिन विभिन्न ट्रेड युनियन, श्रमिक संगठन र राजनीतिक दलसम्बद्ध मजदुर सङ्गठनहरूले र्याली, सभा र कार्यक्रम आयोजना गर्छन्। विशेष गरी उद्योग, निर्माण, यातायात, सेवा क्षेत्र तथा वैदेशिक रोजगारीमा संलग्न श्रमिकहरूको हकहितका विषयमा आवाज उठाइन्छ।
नेपालमा श्रमिक अधिकार सुनिश्चित गर्न श्रम ऐन, न्यूनतम ज्याला निर्धारण, सामाजिक सुरक्षा कोष, र श्रमिक कल्याणसम्बन्धी नीतिहरू लागू गरिएको छ। तथापि, अनौपचारिक क्षेत्रमा काम गर्ने ठूलो सङ्ख्या, वैदेशिक रोजगारीमा रहेका कामदारहरूको सुरक्षा, न्यून ज्याला, र कार्यस्थलको असुरक्षा जस्ता चुनौती अझै कायम रहेका छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवसले विश्वभरका सरकारहरूलाई श्रमिकमैत्री नीति बनाउन प्रेरित गरेको छ। यस दिनले श्रमिकको सम्मान मात्र नभई, अझै पनि रहेका चुनौती—जस्तै अस्थायी रोजगारी, न्यून ज्याला, र असुरक्षित कामको वातावरण—प्रति ध्यानाकर्षण गराउने अवसर पनि प्रदान गर्दछ। नेपालमा पनि यो दिवसले श्रमिक अधिकार सुदृढ बनाउन निरन्तर बहस र नीतिगत सुधारको आवश्यकता औंल्याउने माध्यमको रूपमा भूमिका खेल्दै आएको छ।