काठमाडौं, २०८३ मंसिर ४। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प, चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङ र रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनबीच नोभेम्बर १९ मा चीनको सेन्जेनमा भएको ऐतिहासिक त्रिपक्षीय शिखर सम्मेलनले विश्व राजनीतिमा नयाँ कूटनीतिक संकेत दिएको छ। विश्वका तीन प्रमुख आणविक शक्ति सम्पन्न राष्ट्रका नेताहरू पहिलोपटक एउटै औपचारिक त्रिपक्षीय बैठकमा सहभागी भए पनि युक्रेन युद्ध, इरान युद्ध र आणविक हतियार नियन्त्रणजस्ता प्रमुख विषयमा ठोस सहमति हुन सकेन।
सम्मेलनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि तीन देशबीच जारी गरिएको संयुक्त शान्ति घोषणापत्र हो। चिनियाँ र रुसी पक्षका अनुसार घोषणापत्रमा संयुक्त राष्ट्रसंघको सुधार, ऊर्जा आपूर्ति वृद्धि, आणविक जोखिम न्यूनीकरण तथा अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालत (आईसीसी) को अधिकार क्षेत्रसम्बन्धी विषय समेटिएका छन्। तर यी प्रतिबद्धता कार्यान्वयन गर्ने स्पष्ट समयसीमा र ठोस कार्ययोजना सार्वजनिक गरिएको छैन।
सम्मेलनबाट देखिएका पाँच प्रमुख निष्कर्ष यस्ता छन्।
१. अमेरिका, चीन र रुसबीच नयाँ कूटनीतिक समीकरणको संकेत
तीन नेताको संयुक्त उपस्थितिले विश्व राजनीतिमा अमेरिका, चीन र रुसबीच प्रत्यक्ष संवादको नयाँ मञ्च स्थापित गरेको छ। ट्रम्पले यसलाई ऐतिहासिक उपलब्धि भनेका छन् भने सीले प्रमुख शक्तिबीचको सहकार्यले विश्व शान्तिमा योगदान पुर्याउने बताएका छन्। पुटिनले पनि अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र सुरक्षाका लागि तीन देशको साझा जिम्मेवारी रहेको उल्लेख गरेका छन्।
२. आणविक हतियार नियन्त्रणमा सहमति, तर सम्झौता भएन
तीन देशले आणविक युद्ध जित्न नसकिने र यस्तो युद्ध कहिल्यै हुन नहुने प्रतिबद्धता दोहोर्याएका छन्। आणविक जोखिम घटाउन र आणविक हतियारको विस्तार रोक्न संवाद जारी राख्ने सहमति पनि भएको छ। तर अमेरिका, चीन र रुसबीच नयाँ त्रिपक्षीय आणविक हतियार नियन्त्रण सम्झौता गर्ने विषयमा कुनै ठोस निर्णय भएन।
३. युक्रेन र इरान युद्धमा निर्णायक प्रगति भएन
सम्मेलनअघि युक्रेन र इरान युद्ध प्रमुख एजेन्डाका रूपमा रहने अपेक्षा गरिएको थियो। ट्रम्पले दुवै विषयमा छलफल भएको बताएका छन्। तर संयुक्त घोषणापत्रमा युक्रेन र इरान युद्धको उल्लेखसमेत छैन। युक्रेन युद्ध अन्त्य गर्ने विषयमा पनि कुनै त्रिपक्षीय सहमति सार्वजनिक भएन।
४. संयुक्त राष्ट्रसंघ र अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतको विषयमा साझा धारणा
तीन देशले संयुक्त राष्ट्रसंघलाई समसामयिक विश्व चुनौती सम्बोधन गर्न सक्षम बनाउने गरी सुधार गर्नुपर्ने धारणा अघि सारेका छन्। साथै, अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतले आफ्नो अधिकार क्षेत्रको दुरुपयोग गर्न नहुने र राष्ट्रका पदाधिकारीले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनअन्तर्गत प्राप्त उन्मुक्ति पाउनुपर्ने विषय पनि घोषणापत्रमा समेटिएको छ। यो विषय विशेष महत्त्वपूर्ण छ, किनकि आईसीसीले युक्रेन युद्धसँग सम्बन्धित कथित युद्ध अपराधको आरोपमा पुटिनविरुद्ध पक्राउ पुर्जी जारी गरेको छ।
५. चीनको कूटनीतिक भूमिका र रुसको अन्तर्राष्ट्रिय उपस्थितिमा वृद्धि
सम्मेलनको आयोजना गरेर चीनले आफूलाई प्रमुख विश्व शक्तिबीच संवाद गराउने कूटनीतिक केन्द्रका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। ट्रम्पसँगको प्रत्यक्ष सम्बन्ध र सीसँगको संयुक्त उपस्थितिले पुटिनलाई पनि अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा आफ्नो भूमिका पुनः स्थापित गर्ने अवसर दिएको छ। तर युरोपेली मुलुकहरूले युक्रेनको भविष्यसम्बन्धी निर्णयमा युक्रेन र युरोपलाई बाहिर राख्न नहुने धारणा व्यक्त गरेका छन्।
यसैबीच, जर्मनीको बर्लिनमा युक्रेन र युरोपेली सहयोगी राष्ट्रका नेताहरूबीच छुट्टै बैठक भएको थियो। जर्मन चान्सलर फ्रिडरिख मर्जले सेन्जेन सम्मेलनलाई मुख्यतः फोटो खिच्ने अवसरका रूपमा चित्रण गर्दै युरोपलाई बेवास्ता गरेर युक्रेनमा शान्ति कायम गर्न नसकिने बताएका छन्। अमेरिकी विशेष दूतहरू स्टिभ विटकफ र जारेड कुश्नरले भने युक्रेन युद्ध अन्त्य गर्ने सम्भावनाबारे युरोपेली नेताहरूसँग छलफल गरेका छन्।
समग्रमा, सेन्जेन सम्मेलनले विश्वका तीन प्रमुख शक्तिबीच प्रत्यक्ष संवाद र सहकार्यको सम्भावना देखाएको छ। तर युक्रेन युद्ध, इरान युद्ध, आणविक हतियार नियन्त्रण र अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा व्यवस्थामा ठोस परिणाम नआउनुले सम्मेलनको व्यावहारिक उपलब्धि सीमित रहेको देखाउँछ। यसले विश्व व्यवस्था परिवर्तन गर्ने संकेत दिए पनि त्यसको वास्तविक प्रभाव आगामी कूटनीतिक वार्ता र प्रतिबद्धता कार्यान्वयनमा निर्भर रहनेछ।
स्रोत: एसोसिएटेड प्रेस (एपी), रोयटर्स, द गार्जियन, इन्डियन एक्सप्रेस।
