अमेरिका र इरानबीच भएको भनिएको नयाँ शान्ति तथा युद्धविराम रूपरेखाले मध्यपूर्वको शक्ति सन्तुलन र विश्व अर्थतन्त्रमा ठूलो प्रभाव पार्ने संकेत देखिएको छ। विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूका अनुसार यो सम्झौतामा सैन्य तनाव रोक्ने, होर्मुज जलडमरूमध्य पुनः खोल्ने, आंशिक प्रतिबन्ध फुकुवा गर्ने र आणविक विषयमा अलग चरणको वार्ता गर्ने व्यवस्था समावेश छ । तर इजरायल यस सम्झौताको प्रत्यक्ष पक्ष होइन, जसले यसको दीर्घकालीन स्थायित्वमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रियाहरू मिश्रित छन्। संयुक्त राष्ट्रसङ्घ र युरोपेली देशहरूले यसलाई तनाव घटाउने महत्वपूर्ण कदम भन्दै स्वागत गरेका छन् र यसले ऊर्जा आपूर्ति तथा विश्व अर्थतन्त्रमा स्थिरता ल्याउन सक्ने अपेक्षा गरेका छन् । तर क्षेत्रीय रूपमा, विशेषगरी इजरायलभित्र भने यसलाई सुरक्षा दृष्टिले अपूर्ण र जोखिमपूर्ण सम्झौता भनिएको छ ।
ऊर्जा बजार र विश्व अर्थतन्त्रमा प्रभाव
सम्झौताको सबैभन्दा तत्काल प्रभाव तेल बजारमा देखिएको छ। होर्मुज जलमार्ग पुनः खोल्ने सम्भावनाले विश्व तेल आपूर्ति सहज बनाउने र मूल्य घटाउने अनुमान गरिएको छ । यसले युरोप, एसिया र अन्य ऊर्जा-आयात गर्ने देशहरूमा मुद्रास्फीति दबाब कम गर्न सहयोग गर्न सक्छ।
तर विश्लेषकहरूका अनुसार यो स्थिरता कमजोर हुन सक्छ, किनभने क्षेत्रीय तनाव फेरि बढेमा समुद्री मार्गमा अवरोध र बीमा लागत तुरुन्तै बढ्न सक्छ ।
इजरायल बाहिर रहनुको रणनीतिक समस्या
विभिन्न विश्लेषणहरू अनुसार इजरायल यस सम्झौतामा सहभागी नभएकाले यसलाई सबै पक्षले स्वीकार गर्ने “पूर्ण शान्ति” भन्दा पनि सीमित अमेरिकी–इरानी समझदारीका रूपमा हेरिएको छ। इजरायलले इरानको आणविक क्षमता, मिसाइल कार्यक्रम र क्षेत्रीय सञ्जाललाई प्रमुख खतरा मान्दै आएको छ, जुन यस सम्झौतामा पूर्ण रूपमा सम्बोधन भएको छैन ।
ब्रुकिङ्स र अन्य विश्लेषण संस्थाहरूका अनुसार इजरायलको मुख्य चिन्ता भनेको प्रतिबन्ध फुकुवा एकतर्फी रूपमा स्थायी बन्न सक्छ, तर इरानका प्रतिबद्धताहरू सजिलै परिवर्तन हुन सक्छन् भन्ने हो ।
यस कारण, इजरायललाई सम्झौता बाहिर राख्दा “स्पोइलर इफेक्ट” उत्पन्न हुने जोखिम हुन्छ, जहाँ कुनै एक पक्षले आफ्ना सुरक्षागत डरका कारण सम्झौतालाई कमजोर पार्न सक्छ।
आणविक र सुरक्षा आयाम
सम्झौताले तत्काल युद्ध रोक्ने र तनाव कम गर्ने लक्ष्य राखे पनि इरानको आणविक कार्यक्रम सम्बन्धी विषय अझै पूर्ण रूपमा समाधान भएको छैन। केही प्रावधानहरूलाई अस्थायी रोक वा भविष्यको वार्तामा सारिएको देखिन्छ ।
यसले दुई तहको जोखिम सिर्जना गर्छ:
पहिलो, छोटो अवधिमा युद्ध टर्ने सम्भावना बढ्छ।
दोस्रो, दीर्घकालीन रूपमा आणविक अस्थिरता कायम रहन सक्छ।
राजनीतिक र क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलन
यो सम्झौताले मध्यपूर्वमा प्रत्यक्ष युद्धभन्दा बढी “कूटनीतिक प्रतिस्पर्धा” को चरण सुरु गर्न सक्छ। अमेरिका र इरानबीच तनाव व्यवस्थापन हुने सम्भावना बढे पनि इजरायल–इरान द्वन्द्व र प्रोक्सी समूहहरूको गतिविधि जारी रहने देखिन्छ।
केही विश्लेषकहरूका अनुसार यो सम्झौता पूर्ण समाधान होइन, बरु अस्थायी “तनाव व्यवस्थापन मोडेल” हो, जसले तत्काल ठूलो युद्ध रोक्न सक्छ तर संरचनात्मक विवाद हटाउँदैन।
समग्र रूपमा, अमेरिका–इरान सम्झौताले विश्वलाई तत्काल शान्ति, ऊर्जा बजारमा स्थिरता र युद्ध जोखिममा कमी जस्ता लाभ दिन सक्छ। तर इजरायलको अनुपस्थिति, आणविक विषयको अधूरोपन र क्षेत्रीय प्रोक्सी द्वन्द्वका कारण यसको दीर्घकालीन स्थायित्व अनिश्चित देखिन्छ।
यसलाई “पूर्ण शान्ति सम्झौता” भन्दा पनि “भू-राजनीतिक तनावलाई अस्थायी रूपमा नियन्त्रण गर्ने प्रयास” भनेर बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।