अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले अमेरिका र इरानबीचको शान्ति सम्झौता आइतबार, जुन १४ मा हस्ताक्षर हुने दाबी गरेका छन्। उनले सामाजिक सञ्जाल ट्रुथ सोसलमा लेख्दै सम्झौता भएपछि तत्कालै होर्मुज जलडमरूमध्य सबै देशका जहाजका लागि खुला गरिने बताएका छन्। तर इरानले भने सम्झौता त्यही दिन हुने दाबीलाई अस्वीकार गरेको छ। इरानका अधिकारीहरूले सम्झौता आगामी केही दिनभित्र हुन सक्ने सम्भावना भने खुला राखेका छन्।
अमेरिका र इरानबीच पछिल्ला दुई महिनादेखि पाकिस्तानको मध्यस्थतामा वार्ता चलिरहेको छ। यो वार्ता अप्रिलको सुरुवातमा भएको युद्धविरामपछि सुरु भएको हो। त्यसअघि फेब्रुअरीको अन्त्यतिर अमेरिका र इजरायलले संयुक्त रूपमा इरानविरुद्ध सैन्य अभियान सञ्चालन गरेका थिए।
इरानले त्यसको जवाफमा खाडी क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैन्य अड्डा भएका देशहरूतर्फ मिसाइल तथा ड्रोन आक्रमण गरेको थियो। साथै विश्वको सबैभन्दा महत्वपूर्ण ऊर्जा मार्गमध्ये एक मानिने होर्मुज जलडमरूमध्य बन्द गरेको थियो। उक्त जलमार्गबाट सामान्य अवस्थामा विश्वको करिब एक चौथाइ समुद्री तेल र तरलीकृत प्राकृतिक ग्यासको व्यापार हुने गर्छ।
ट्रम्पको दाबी : सम्झौतासँगै होर्मुज खुल्ने
शनिबार ट्रम्पले ट्रुथ सोसलमा लेखेका छन्,
“सम्झौता भोलि हस्ताक्षर हुने तालिका छ र त्यसपछि होर्मुज जलडमरूमध्य सबैका लागि खुला हुनेछ।”
उनले उक्त सम्झौताले इरानलाई कुनै पनि माध्यमबाट परमाणु हतियार प्राप्त गर्न नदिने पनि दाबी गरेका छन्।
ट्रम्पका अनुसार इरानले परमाणु हतियार खरिद, विकास वा अन्य कुनै माध्यमबाट प्राप्त गर्न पाउने छैन। यद्यपि इरानले वर्षौंदेखि आफ्नो परमाणु कार्यक्रम पूर्ण रूपमा शान्तिपूर्ण रहेको र परमाणु बम बनाउने उद्देश्य नरहेको बताउँदै आएको छ।
अमेरिकी पैसा नजाने, युरेनियमको भविष्य अमेरिकाको हातमा ?
ट्रम्पले आफ्नो सन्देशमा अर्को महत्वपूर्ण दाबी पनि गरेका छन्। उनले सम्झौताअन्तर्गत अमेरिकाले इरानलाई कुनै आर्थिक भुक्तानी नगर्ने र इरानका विदेशमा रोकिएका सम्पत्ति पनि तत्काल नखोलिने संकेत दिएका छन्।
उनले लेखेका छन्,
“कुनै पनि पैसा आदानप्रदान हुने छैन।”
ट्रम्पले इरानसँग रहेको समृद्ध युरेनियमको भण्डार अमेरिकाले आफ्नो नियन्त्रणमा लिने र त्यसलाई कमजोर स्तरमा रूपान्तरण गरी नष्ट गर्ने योजना रहेको दाबी गरेका छन्। यो प्रक्रिया इरानमै वा अमेरिकामा गरिन सक्ने उनको भनाइ छ।
तर इरानले हालसम्म यस्ता सर्तहरू सार्वजनिक रूपमा स्वीकार गरेको छैन।
पाकिस्तान : २४ घण्टाभित्र सम्झौता सम्भव
वार्तामा मध्यस्थता गरिरहेको पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री शहबाज शरीफले पनि शनिबार सम्झौता अन्तिम चरणमा पुगेको बताएका छन्।
उनले आगामी २४ घण्टाभित्र सम्झौता अन्तिम रूप पाउने सम्भावना रहेको बताएका छन्। पाकिस्तानले पछिल्ला महिनाहरूमा दुवै पक्षसँग निरन्तर संवाद गर्दै आएको छ र हालको वार्तामा उसको भूमिका महत्वपूर्ण मानिएको छ।
इरानको जवाफ : आइतबार सम्झौता हुँदैन
तर इरानले ट्रम्पको समयसीमालाई स्वीकार गरेको छैन।
इरानी विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता इस्माइल बाघेईले शनिबार पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै भने,
“सम्झौता भोलि हुने छैन।”
उनले सम्झौता आगामी केही दिनभित्र हुन सक्ने सम्भावना भने अस्वीकार गरेनन्।
बाघेईका अनुसार अहिले तयार पारिँदै गरेको दस्तावेज एउटा “सम्झदारी पत्र” मात्र हुनेछ, जसको उद्देश्य अमेरिका र इरानबीचको वर्तमान द्वन्द्व अन्त्य गर्नु हो।
परमाणु कार्यक्रम अहिलेको सम्झौताभन्दा बाहिर
इरानी पक्षका अनुसार अहिलेको सम्झौतामा परमाणु कार्यक्रम समावेश गरिएको छैन।
बाघेईले परमाणु विषय अत्यन्त जटिल भएकाले त्यसबारे छुट्टै वार्ता हुने बताएका छन्। उनका अनुसार प्रारम्भिक सम्झौतापछि दुवै पक्षलाई ६० दिनको समय दिइनेछ, जसमा इरानको परमाणु कार्यक्रमको भविष्यबारे विस्तृत छलफल हुनेछ।
यसको अर्थ अहिलेको सम्झौता मुख्यतः युद्ध अन्त्य, होर्मुज जलडमरूमध्य पुनः सञ्चालन र क्षेत्रीय तनाव कम गर्ने विषयमा केन्द्रित हुनेछ।
लेबनानमा इजरायली कारबाही रोक्ने प्रावधान
इरानले प्रारम्भिक सम्झौतामा अर्को महत्वपूर्ण विषय पनि समावेश भएको जनाएको छ।
बाघेईका अनुसार उक्त दस्तावेजमा लेबनानमा इजरायलले गरिरहेको सैन्य कारबाही अन्त्य गर्ने व्यवस्था पनि रहनेछ।
यद्यपि यसबारे अमेरिका वा इजरायलले सार्वजनिक रूपमा कुनै पुष्टि गरेका छैनन्।
इजरायलमाथि इरानको आरोप
इरानी विदेश मन्त्रालयले इजरायलले सम्झौता हुन नदिन विभिन्न प्रयास गरिरहेको आरोप पनि लगाएको छ।
बाघेईले भने,
“हामी यस्ता पक्षहरूसँग व्यवहार गरिरहेका छौं जो आफ्ना दायित्वप्रति पूर्ण रूपमा प्रतिबद्ध छैनन्। उनीहरू हरेक अवसरमा आफ्ना वाचा तोड्ने प्रयास गर्छन्।”
उनले प्रत्यक्ष रूपमा इजरायलको नाम नलिए पनि उनको संकेत इजरायलतर्फ रहेको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले उल्लेख गरेका छन्।
विश्वको ध्यान अब आइतबारतर्फ
अमेरिका र इरानबीचको यो वार्ता मध्यपूर्वको पछिल्लो दशककै सबैभन्दा महत्वपूर्ण कूटनीतिक प्रयास मानिएको छ। यदि सम्झौता सफल भयो भने होर्मुज जलडमरूमध्य पुनः खुल्ने, विश्व ऊर्जा बजार स्थिर हुने र क्षेत्रीय युद्धको जोखिम कम हुने अपेक्षा गरिएको छ।
तर इरानले आइतबार सम्झौता नहुने स्पष्ट पारिसकेको अवस्थामा ट्रम्पको घोषणा कति यथार्थपरक छ भन्ने विषयमा अझै अनिश्चितता कायम छ। त्यसैले विश्वको ध्यान अहिले आगामी केही दिनमा हुने सम्भावित घोषणातर्फ केन्द्रित भएको छ।